الشيخ رسول جعفريان وديگران
187
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
مربوط به فضيلت عايشه و پدرش مىباشد . « 1 » او همچنين احاديث بسيارى راجع به فضائل شهرها آورده كه ساختگى بودن آنها معلوم است ؛ مثلا : احاديثى دربارهء يمن و مذمّت ربيعه و مضر و اين كه ايمان و فقه و حكمت يمنى است ، « 2 » و نيز احاديث ساختگى ديگرى دربارهء اين كه مثلا فخر فروشى و خيلاء ( تكبر ) از خوى شترداران است و سكينه و وقار خصلت گوسفندداران . « 3 » منابع بخارى بخارى در تدوين « صحيح » اش ، افزون بر منابع شفاهى و استفاده از روايات مشايخ خود ، از مكتوبات و مطالب جمعآورى شده نيز بهره برده است . اقوالى كه بدون ذكر سند با تعابيرى همچون : « قال ، ذكر ، حدث و تابع » مىآورد ، نشان دهنده استفادهء او از كتابهاى مدوّن قبل از وى است . بخارى بيش از 3 هزار مورد مطالب را با همين الفاظ نقل كرده است كه صد مورد آن در كتاب المغازى راه يافته ؛ تعدادى از اين موارد در مسائل تاريخى است و در ابتداى هر باب و كتاب آمده است . در اين نوع مطالب تاريخى كه كاربردى در جهت استنباط حكم شرعى نداشته ، از ارائه سند خوددارى كرده است بخارى همچنين در مواردى به صورت تطبيقى ، نظرات و آراى جمعى از علما را در موضوعاتى همچون « مزارعه » و « شهادات » آورده است ، اين نشان از دسترسى وى به اقوال مزبور در يك مجموعه و يا بررسى تطبيقى چندين كتاب است . او در جايى آورده است : « انّ هذا الحديث ليس في نسخة أهل خراسان من كتاب عبد اللّه بن مبارك و كان قد املاه على مسلم بن ابراهيم بالبصرة » و معلوم است كه از كتاب مسلم بن ابراهيم بهره برده است . « 4 » بخارى از آثار مورخان معروفى چون واقدى ، مدائنى ، ابن سعد و كلبى استفاده نكرده و در سراسر صحيح بخارى هيچ روايتى از آنان به چشم نمىخورد . او بيشتر از مشايخ مدينه و منابع مكتوب مؤلفانى مانند زهرى ، موسى بن عقبه و ابن اسحاق بهره برده است .
--> ( 1 ) . همان ، ص 289 . ( 2 ) . همان ، ص 301 ، حديث 829 . ( 3 ) . همان جا ، حديث 830 . ( 4 ) . سزگين ، فؤاد ، تاريخ التراث العربى ، ج 2 ، ص 144 ؛ سزگين كتابى دربارهء مصادر صحيح بخارى نوشته است ؛ نيز ر . ك : تاريخ التراث العربى ، ج 1 .